Özümüz haqqında düşündüklərimizin arxasında hansı gündəlik davranışların dayandığını anlamaq üçün Zehin Atlasını yaratdım. Sonra bir neçə nəfər onu sınaqdan keçirdi. Onların cavabları məni verdiyim suallara yenidən baxmağa vadar etdi.

Heç şəxsiyyət testinə bənzəyən bir sorğuda hansısa cümləni oxuyub «Hə, bu, elə mənəm!» demisən?

Asandır. Ən yüksək variantı seçib növbəti suala keçirsən.

Amma bir dəqiqə. Özünü bir cümlədə görməyin o deməkdirmi ki, həmin cümlə səni demək olar, həmişə düzgün təsvir edir? Yoxsa sadəcə yadına yaşadığın bir hadisəni, maraqlandığın mövzunu, ya da olmaq istədiyin insanı salır?

Zehin Atlasını (Mind) hazırlayarkən bu sual düşündüyümdən də vacib oldu.

Demək olar, bütün sahələr yüksək çıxırdı

İlk versiyada 45 sual var idi. Hər sual üçün «mənə heç uyğun gəlmir»dən «mənə tamamilə uyğundur»a qədər beş cavab variantı təklif olunurdu. Ətrafımdakı bir neçə nəfərdən testi yoxlamalarını xahiş etdim.

Tez-tez eyni mənzərə ilə qarşılaşırdım: bir fikir insana tanış gələn kimi bəziləri birbaşa ən yüksək variantı seçirdi. Nəticədə ortaya çıxan xəritələrdə, demək olar, bütün sahələr yüksək görünürdü.

Əlbəttə, belə geniş profil mümkündür. İnsan həqiqətən də bir-birindən fərqli sahələrə maraq göstərə bilər. Amma mən bu cavabların bizə əslində nə dediyini anlamaq istəyirdim.

Bunu dərhal qeyri-səmimilik kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Ola bilsin, sualları elə qurmuşdum ki, insanlardan konkret davranışlarını xatırlamağı istəsəm də, əslində onların özlərini necə gördüklərini danışmağa sövq edirdim.

Məsələn, «Problem həll etməyi sevirəm» cümləsini götürək. Ola bilər, özümü analitik insan kimi görmək xoşuma gəlir. Yaxud ötən çərşənbə axşamı doğrudan da çətin bir problemi həll etmişəm. Amma bunların heç biri mənə fərqli izahları nə qədər tez-tez müqayisə etdiyimi, öz mühakiməmi nə qədər yoxladığımı demir.

Bəs əslində nə etmisən?

Ona görə də sualların istiqamətini dəyişdim.

Zehin Atlası artıq son dörd həftəni nəzərə alır. Münasib fürsət yarananda həqiqətən nə etdiyini soruşur. Məsələn:

Bir iddianı qəbul etməzdən əvvəl onu dəstəkləyən və ona zidd olan məlumatları müqayisə etmisənmi?

Cavabı davranışın təkrarlanma tezliyinə görə seçirsən: heç vaxt, nadir hallarda, bəzən, tez-tez və ya demək olar, həmişə. «Belə bir fürsətim olmayıb» və «əmin deyiləm» demək üçün də ayrıca seçim var.

Əgər uyğun vəziyyətlərin təxminən yarısında bunu etdiyini xatırlayırsansa, «bəzən» məntiqli cavabdır. Ən yüksək variant isə həmin davranışı, demək olar, hər uyğun vəziyyətdə göstərib-göstərmədiyini düşünməyə çağırır.

Daha aydın suallar cavabvermə meyillərinin hamısını aradan qaldırırmı? Belə bir iddiam yoxdur. Amma heç olmasa, nədən danışdığımız indi daha dəqiqdir. Bu da yoxlayıb təkmilləşdirə biləcəyimiz bir başlanğıcdır.

Verdiyin cavab qarşında yeni bir yol açır

İşin proqramlaşdırma tərəfi mənim üçün məhz burada daha maraqlı oldu.

Hər sahə gündəlik həyata aid üç davranış sualı ilə başlayır. Sonra cavabların əlavə nümunəyə ehtiyac olub-olmadığını müəyyənləşdirir.

  • Ağlına heç bir nümunə gəlmir? Daha adi bir vəziyyət haqqında soruşulur. Yenə də nümunə tapa bilmirsənsə, həmin boşluq olduğu kimi qalır.

  • Hər üç davranışı tez-tez etdiyini deyirsən? Zehin Atlası bu dəfə daha konkret bir vəziyyət soruşur. Cavabından asılı olaraq başqa bir kontekst, yaxud daha ətraflı bir nümunə göstərilə bilər.

  • Davranışların təkrarlanma tezliyi bir-birindən çox fərqlənir? Əlavə suallar bunun hansı şəraitdə baş verdiyini anlamağa çalışır. İşdə bir cür, evdə başqa cür davranmağın tamamilə başadüşüləndir.

  • Əlavə suala ehtiyac yoxdur? Səyahət növbəti sahəyə keçir.

Hazırkı səyahət 30–57 mərhələdən ibarətdir. Hər sahə üzrə ən çox üç əlavə sual verilə bilər. Çünki insanın özü haqqında düşünməsi də bir müddətdən sonra yorucu ola bilər.

Arada suallara qısa fasilə verən üç vizual seçim ekranı da var. Sınamaq istədiyin bir fəaliyyəti seçirsən. Bu seçimlər sonda görəcəyin tövsiyələrə təsir edir; heç bir bacarıq balına gizlicə əlavə olunmur.

Zehin Atlasının daxilindəki şaxələnmə xəritəsinə də baxa bilərsən. Qaydalar birbaşa brauzerdə işləyir. Hazırkı versiyada növbəti addımı seçmək üçün heç bir süni intellekt xidmətinə ehtiyac yoxdur.

Bəs bütün bunların elmlə əlaqəsi nədir?

Layihədəki sahələrin adları Hovard Qardnerin (Howard Gardner) çoxsaylı intellekt nəzəriyyəsindən götürülüb. Zehin Atlası dil, məntiq, məkan, musiqi, bədən-hərəkət, təbiət, şəxsiyyətlərarası münasibətlər və insanın özünü anlaması ilə bağlı sahələri əhatə edir. Bundan əlavə, ekzistensial düşüncə sahəsi də var; ancaq o, açıq şəkildə təklif olunan əlavə sahə kimi göstərilir.

Qardnerin çoxsaylı intellekt yanaşmasına dair izahları yaxşı başlanğıc nöqtəsidir. Çoxsaylı intellektlə öyrənmə üslublarının eyni şey olmadığını izah etdiyi yazısı da vacibdir. Sxemləri sevməyin yalnız görərək öyrənə bildiyin mənasına gəlmir.

Bu yanaşma ətrafında ciddi elmi müzakirələr də var. Ferrero, Vadillo və Leonun 2021-ci il icmalı çoxsaylı intellektə əsaslanan sinif təcrübələrini qiymətləndirən tədqiqatlarda effektivliyi etibarlı şəkildə ölçməyə mane olan metodoloji problemləri ortaya qoyub.

Həmin icmal Zehin Atlasını sınaqdan keçirməyib. Mənim üçün vacib olan tədqiqatların nəyi dəstəklədiyini, nəyi isə hələ təsdiqləmədiyini düzgün ayırd etməkdir.

Sualların cavablara uyğun dəyişdirilməsi məsələsində də eyni ehtiyatlı yanaşma lazımdır. Haley və həmkarlarının tədqiqatı standartlaşdırılmış fiziki funksionallıq suallarına əsaslanan adaptiv testlərin bəzi üstünlüklərini göstərib. Ancaq həmin tədqiqatın mövzusu və ölçmə modeli bu layihədən xeyli fərqlidir.

Zehin Atlasının suallarını və şaxələnmə qaydalarını özüm hazırlamışam. Onlar hələ psixoloji ölçmə aləti kimi elmi etibarlılıq və keçərlilik sınaqlarından keçirilməyib. İşləyən bir qərar ağacı öz-özlüyündə elmi baxımdan düzgün ölçmə apardığımızı sübut etmir.

Boş qalan yerlərə də imkan verən bir xəritə

Bəs müəyyən bir davranışı sınamaq fürsətin heç olmayıbsa?

Zehin Atlası belə cavabı rəqəmsal hesablamaya daxil etmir. Hər sahədə eyni çəkiyə malik üç davranış istiqaməti var. Əlavə suallardan sonra da həmin istiqamətlərdən biri üzrə istifadə oluna biləcək nümunə tapılmırsa, o sahənin balı hesablanmır.

Beləcə, hansısa istiqamət üzrə daha çox sual verilməsi ona avtomatik olaraq əlavə çəki qazandırmır. Müxtəlif şəraitlərdə fərqli davranmağın görünən qalır. Profilin həqiqətən genişdirsə, o da geniş görünür.

0–100 aralığındakı göstəricilər bildirdiyin davranış tezliklərinin xülasəsidir. Bunlar nə IQ səviyyəni, nə nə qədər nadir insan olduğunu, nə də hansı peşəni seçməli olduğunu müəyyənləşdirir.

Daha güclü nəticələr çıxarmaq üçün keçərlilik, etibarlılıq və sualların müxtəlif qruplarda necə işləməsi ilə bağlı real tədqiqatlara ehtiyac var. AERA, APA və NCME-nin təhsil və psixoloji test standartları bu sahədə əsas istinad mənbələrindəndir.

Hələlik mən istəyirəm ki, nəticə sənə daha faydalı bir sual versin:

«Bu xüsusiyyət həyatımın harasında üzə çıxır və bundan sonra nəyi kəşf etmək istəyirəm?»

Adi bir ayını xatırlayaraq sına

Tətbiq hazırda türk dilindədir. Zehin Atlasını buradan aça, öz səyahətini izləyə və səhifənin altındakı «Bilimsel çerçeve» («Elmi çərçivə») keçidindən metodla tanış ola bilərsən.

Cavabların və profilin brauzerin yerli yaddaşında saxlanılır. Səyahətinə qayıda, nəticəni PNG formatında ixrac edə, PDF kimi çap edə və ya məxfilik bölməsindən yerli qeydləri silə bilərsən.

Testi yoxlayarkən gündəlik həyatındakı kiçik anları düşün. Yenidən yazdığın bir mesajı. Doğruluğunu yoxladığın bir iddianı. Fərqinə vardığın bir ritmi. Kimisə anlamaq üçün dayanıb diqqətlə dinlədiyin bir söhbəti.

Mənim marağımı çəkən də bu kiçik nümunələrin bir-birinə necə bağlanmasıdır. Nəticədə nəyinsə çatışmadığını hiss etsən, bu da layihə üçün dəyərli rəydir.

Bəlkə cavabı seçməzdən əvvəl suala bir az daha diqqətlə baxsaq, özümüz haqqında yeni nələrisə görə bilərik?

Mənbələrin izi ilə